Latt auga (amblyopia)
Latt auga er ástand þar sem sjón skerðist á öðru auganu — sjaldnar báðum — vegna þess að heili og auga ná ekki að vinna eðlilega saman á mikilvægu þroskaskeiði í bernsku. Augað sjálft er yfirleitt fullkomlega heilbrigt að sjá, en heilinn kýs að hunsa eða bæla boðin sem koma frá því.
Helstu orsakir
Á fyrstu æviárunum er sjóntaugakerfið enn að mótast eða allt fram til 8–10 ára aldurs. Sjónin á lata auganu þroskast ekki á sama hátt og á fríska auganu og er orsökin yfirleitt sú að eitthvað hindrar eðlilega sjón þar — algengastar eru skjálgi og sjónlagsgallar (sérstaklega mikill munur á sjónlagi augnanna, fjarsýni og sjónskekkja).
Algengustu ástæðurnar eru:
- Sjónskekkja eða mikill munur á sjónlagi (anisometropia): Ef annað augað er mun nærsýnna, fjarsýnna eða með meiri sjónskekkju en hitt, velur heilinn skarpari myndina og hunsar þá óskýru.
- Rangeygi/skjálgi (strabismus): Þegar augun horfa ekki í sömu átt forðast heilinn tvísýni með því að loka fyrir boð frá auganu sem hallar út eða inn.
- Sjónhindrun (deprivation): Ef eitthvað hylur eða byrgir sjónina, svo sem meðfætt drer eða sigið augnlok (ptosis).
Einkenni og greining
Börn kvarta sjaldan undan leturauga þar sem þau venjast því að nota betra augað og taka oft ekki eftir muninum. Helstu vísbendingar geta verið:
- Barnið hallar höfðinu eða lokar öðru auganu þegar það horfir á hluti.
- Erfiðleikar með dýptarskyn (t.d. að grípa bolta eða átta sig á fjarlægðum).
- Augnskoðun hjá ung- og smábarnavernd leiðir í ljós mun á sjónskerpu.
Regluleg sjónpróf í ung- og leikskólaaldri eru lykilatriði til að greina ástandið snemma.
Meðferð
Lykillinn að árangursríkri meðferð er tímasetning. Meðferð ber mestan árangur fyrir 7–8 ára aldur, á meðan sjóntaugabrautir heilans eru enn mótanlegar:
- Gleraugu: Leiðrétta sjóngalla svo skörp mynd berist til heilans.
- Leppun (augað hulið): Settur er leppur yfir sterkara augað í ákveðinn tíma á dag. Þetta neyðir heilann til að nýta og virkja lSelection/leturaugað.
- Augndropar (atrópín): Stundum notaðir til að blinda tímabundið skörpu sjónina á betra auganu sem valkostur við lepp.
- Skurðaðgerð: Ef orsökin er drer eða áberandi rangeygð getur verið þörf á aðgerð áður en önnur sjónþjálfun hefst.
Mikilvægt er að greina latt auga snemma svo hægt sé að hefja meðferð sem fyrst. Sé leturauga ómeðhöndlað getur það leitt til varanlegrar sjónskerðingar á auganu, en með snemmtækri íhlutun næst oftast fullur eða mjög góður bati.
Skimun við 4 ára skoðun á heilsugæslu er mikilvæg, því meðferðin þarf helst að fara fram á leikskólaaldri til að skila sem bestum árangri.